Biomassa kan – beperkte – bijdrage leveren aan energietransitie

De laatste tijd is er veel discussie over biomassa. Deze discussie is opgekomen nadat grote energiecentrales, zoals in Diemen en Geertruidenberg, zijn overgegaan op het verbranden van houtpellets als alternatief voor kolen en aardgas. Je kunt daar inderdaad vraagtekens bij zetten maar we moeten oppassen dat we het kind niet met het badwater weggooien. Want er zijn ook toepassingen met biomassa die de verduurzaming van de Nederlandse energievoorziening een stap verder brengen. De biomassacentrale van Veolia op de Kleefse Waard in Arnhem is daar een voorbeeld van.

Circulaire CO2

Biomassa wordt door onder andere de Europese Unie gezien als hernieuwbare energie en dus als duurzaam. De redenering erachter is dat de CO2-uitstoot bij de verbranding van houtige biomassa door de bomen al jarenlang is opgenomen en dat na de verbranding nieuwe bomen deze CO2 ook weer gaan vastleggen. We spreken dan ook over een korte CO2-cyclus of circulaire CO2. Daar staat tegenover dat fossiele brandstoffen – ontstaan door rottende planten en in die zin eigenlijk ook biomassa – een CO2-cyclus hebben van enkele miljoenen jaren. Bij het verstoken van kolen en aardgas krijgen we de CO2 die daarbij vrijkomt dus nooit meer terug opgeborgen in de bodem in onze tijd. In die ziIMG_0636n is biomassa te prefereren boven fossiele brandstoffen. Dat aardgas een relatief schone brandstof zou zijn is echt een misvatting. Bij de productie en transport van aardgas (zeker bij Russisch aardgas) komt ook nog eens methaan vrij en dat is een broeikasgas dat zelfs tientallen keren erger is dan CO2. Uit Amerikaans onderzoek blijkt dat als minder dan 3% van het aardgas weglekt, aardgas nog steeds gezien kan worden als schoner dan olie en steenkool, maar dat dit percentage in de praktijk vele malen hoger is. Dat zal voor Russisch aardgas, met die lange afstanden, minstens zo erg zijn.

Duurzaam bosbeheer

In de wetenschap is er discussie over biomassa tussen ecologen en energiedeskundigen. Ecologen zijn bang dat gebruik van biomassa voor energiedoeleinden ten koste gaat van biodiversiteit en de bodemgesteldheid van de bossen (verlies aan nutriënten). Onlangs was een aantal deskundigen uit beide kampen uitgenodigd door de Provinciale Staten van Gelderland voor een bijeenkomst over biomassa. Wat mij opviel is dat de meningsverschillen eigenlijk helemaal niet zo groot zijn. Onder randvoorwaarden – vastgelegd in certificering en subsidievoorwaarden – kan biomassa een rol spelen in de energievoorziening zonder dat dit ten koste hoeft te gaan van de ecologie. Zo moet altijd voldoende dood hout in het bos achterblijven (maar vanwege brandgevaar ook weer niet teveel), moet er meer worden geplant dan gekapt, moet de bodem duurzaam worden beheerd, mag er geen oerbos worden gekapt tbv uitbreiding van productiebossen etc. Onder al die voorwaarden en met de juiste certificering kan biomassa verantwoord worden ingezet voor energiedoeleinden. Binnenkort komt de Rijksoverheid met criteria voor duurzame biomassa en is er een gedragscode in ontwikkeling tussen de sector en verschillende milieu- en natuurorganisaties, in de hoop dat we daarmee de discussie kunnen afronden.

Biomassacentrale in Arnhem

In Gelderland spitst de discussie zich toe op de biomassacentrale van Veolia op de Kleefse Waard in Arnhem. Maar als er ergens op een goede manier met biomassa wordt omgegaan is het juist daar. Veolia levert energie aan de bedrijven aldaar; elektriciteit en warmte, maar vooral stoom. De stoom gebruiken bedrijven als Nouryon (voormalige Akzo), Platowood en Low&Bonar voor o.a. verduurzaming van hout en de productie van vezels, voedselsupplementen en textiel. Voor stoom is een energiebron nodig met een hoge energiedichtheid en temperatuur van ver boven de 100 graden. Dat deed Veolia tot voor kort met een warmtekrachtcentrale op aardgas. Als grootverbruiker van aardgas kreeg het bedrijf een brief van minister Wiebes om een alternatief te zoeken want Nederland gaat stoppen met het Gronings stormdamagetreeaardgas. Een alternatief is Russisch aardgas maar daar kleven veel nadelen aan, zoals de uitstoot van fossiele CO2 en methaan. Bovendien willen we minder afhankelijk zijn van Poetins Rusland. Waterstof als alternatief is nog niet grootschalig voor handen. Veolia is daarom uitgekomen bij biomassa. Dit wordt geleverd door Bio Enerco, een bedrijf dat onder andere de biomassa van Staatsbosbeheer vermarkt. Het is biomassa dat afkomstig is van duurzaam beheer van bos, landschap en stedelijk groen (denk ook aan stormschade, boomziekten) binnen een straal van 100 kilometer rondom Arnhem. Het bedrijf voldoet daarmee ook aan de criteria die Provinciale Staten in 2018 via een motie hebben vastgesteld. Overigens hoeft het bedrijf er niet aan te voldoen omdat ze geen financiële steun krijgt van de provincie, maar Veolia handelt er desondanks wel naar. Veolia heeft een langjarig contract met Bio Enerco en is dus verzekerd van een constante stroom duurzame biomassa (houtchips en –schreds), waarmee stoom gemaakt wordt. De rookgassen worden zoveel mogelijk gereinigd en de warmte die daarbij vrijkomt wordt ingezet voor de verwarming van de bedrijven op de Kleefse Waard. Op deze manier heeft de centrale een rendement van meer dan 90%. Al met al een goed gebruik van biomassa die tevens op een juiste wijze wordt geoogst.

Vergunningen en rol provincie

Veolia vroeg in 2016 een vergunning aan voor de biomassacentrale. De proSchermafbeelding 2020-02-14 om 13.27.55vincie kan geen vergunning weigeren als het bedrijf voldoet aan alle wet- en regelgeving. Via het bestemmingsplan kan geregeld worden dat iets wel of niet kan. Alleen de gemeente Arnhem heeft geen bestemmingsplan voor de Kleefse Waard, waardoor daar veel kan. Overigens is de vergunning destijds verleend zonder protest van gemeente en omwonenden. Sterker nog, het college van B&W (met o.a. SP) van destijds, juichte deze ontwikkeling juist toe. Zie bijvoorbeeld deze brief van de gemeente Arnhem over de biomassacentrale. Pas toen het bedrijf een herziening van de vergunning vroeg om de opslagkelder dieper te maken barstte het protest los. De kelder wordt dieper gemaakt zodat er meer houtsnippers in kunnen, waardoor vrachtwagens niet in het weekend hoeven te rijden. Hiermee wilde Veolia de omwonenden juist tegemoet komen. Maar punt blijft dat, ook al zou het college van GS het eens zijn met de bezwaarmakers, we deze en andere centrales niet kunnen sluiten als zij voldoen aan wet- en regelgeving. Bovendien heeft een bedrijf als Veolia ook rechten en zij hebben op basis van een onherroepelijke vergunning behoorlijk geïnvesteerd in de nieuwe centrale.

Bosbeleid Staatsbosbeheer

De leverancier is Bio Enerco en ze leveren biomassa dat voldoet aan allerlei criteria en duurzaamheidseisen, waaronder de biomassa van Staatsbosbeheer. Biomassa in een bos is geen statisch gegeven. Het bos groeit waardoor biomassa toeneemt. Bomen worden gebruikt in de houtindustrie. Denk maar aan planken voor de bouw, tafels en stoelen, houten vloeren en spaanplaat. Leveren aan de Houtblokhoutindustrie levert overigens zo’n vier keer meer op dan aan biomassacentrales. Daarom is het onlogisch dat er hele bomen in de centrales gaan. Van de jaarlijkse aanwas aan biomassa in de multifunctionele bossen van Staatsbosbeheer wordt drievierde geoogst. Slechts gemiddeld 13% van een gekapte boom belandt vervolgens als biomassa in de oven, zoals takken, tophout, en kromme stukken. Dus 13% van 75% van de jaarlijkse aanwas in de bossen van Staatsbosbeheer wordt verbrand. Alleen al aan dit cijfer kun je zien dat dit nooit kan betekenen dat er dus meer CO2 in de lucht bij komt. Bij gecertificeerde biomassa blijft er ook hout liggen in het bos voor een gezonde bodem en biodiversiteit. In de afgelopen decennia is het areaal bos in Nederland toegenomen (overigens ook in Europa en Noord-Amerika). Alleen de afgelopen jaren is het iets minder geworden maar dat heeft vooral te maken met boskap ten behoeve van heideherstel en het realiseren van leefgebied voor bedreigde diersoorten. Staatsbosbeheer gaat overigens de komende jaren 5.000 hectare nieuw bos aanplanten.

Geografische grenzen

Er zitten grenzen aan het inzetten van biomassa voor energiecentrales. Staatsbosbeheer levert via Bio Enerco biomassa aan een aantal centrales in Nederland (Purmerend, Utrecht, Lelystad) en de centrale in Arnhem is voor hen de laatste. Hierna is de beschikbare hoeveelheid uit hun bossen op. Dat betekent tegelijkertijd dat ze ook geen biomassa meer hoeven te exporteren, want dat gebeurde nog steeds. Dus ook al zou de net gebouwde centrale in Arnhem weer moeten dichtgaan, dan wordt daar geen enkele boom minder door gekapt. De duurzame biomassa gaat dan gewoon naar elders. In Gelderland hebben we nu 19 biomassacentrales en daar komen de komende tijd nog zo’n 10 erbij. Daarmee zijn de grenzen wel bereikt. Alleen wij kunnen als provincie niet zomaar vergunningen weigeren als deze bedrijven voldoen aan de wet- en regelgeving. Toch laten we momenteel onderzoeken of we via bijvoorbeeld de omgevingsverordening geografische eisen kunnen stellen aan de herkomst van de biomassa. Te denken valt aan Nederland en de buurlanden als begrenzing. Het mooiste is als we kunnen voorkomen dat de biomassa afkomstig is uit gebieden waar we minder zicht hebben op de oogstmethode, zoals Noord-Amerika en Oost-Europa.

De huidige biomassacentrales (inclusief dus die van Veolia in Arnhem) en de categorie huishoudens (voor individuele houtkachels) hebben grofweg jaarlijks zo’n 250 kton aan houtige biomassa nodig. Dat komt ongeveer overeen met wat er in onze provincie beschikbaar is. Bij nieuwe centrales zal dus het totale gebied waar de biomassa vandaan moet komen groter worden. Overigens blijkt uit cijfers van RVO dat de biomassa die in 2017 en 2018 is gebruikt vrijwel volledig uit Nederland afkomstig was. Per saldo is Nederlands sinds 2014 zelfs exporteur van vaste biomassa. Maar zoals gezegd zal dit met de komst van nieuwe centrales vast veranderen. Tenzij we onder andere in onze provincie meer bos gaan aanplanten.

Bouwen met hout

HoutVan onze behoefte aan hout (planken, papier, meubels etc) wordt 90% geïmporteerd en slechts 10% wordt geoogst in eigen land. Tegenstanders van biomassa zeggen eigenlijk dat dit verder naar 0 moet en dat we dan alles moeten importeren. Ik denk juist dat we meer bossen zouden moeten aanplanten om aan onze houtbehoefte te kunnen voldoen. En dat we meer moeten bouwen met hout. Dat heeft verschillende voordelen. Je legt met hout CO2 voor lange tijd vast. Je reduceert CO2-uitstoot omdat je minder cement en beton nodig hebt (deze sector is maar liefst goed voor 9% van de mondiale CO2-uitstoot). Daarnaast kan bosbouw (of bosbeweiding) mogelijk een alternatief verdienmodel worden voor boeren. Bosbouw is ook de meest extensieve vorm van landbouw. En bij bosbouw komen ook altijd residuen vrij die dan ingezet kunnen worden voor de energievoorziening (bomen groeien nu eenmaal rond en niet als vierkante balk). Ik ben zoon van een timmerman, die later in zijn loopbaan een timmerfabriekje in Mill begon. Als jongen zag ik dat er best veel zaagsel en houtkrullen vrij kunnen komen bij al dat zagen en frezen. Dit ging altijd in grote zakken naar een tussenhandelaar. Zie hier ook de uitzending van Tegenlicht over bouwen met hout. Zo groeit er elke 14 seconden een woning uit de bossen van Finland, maar ook in Nederland komt veel hout vrij voor de bouw in onze productiebossen. Maar zelfs in de Nederlandse bossen groeien 60 woningen per dag.

Bovenwettelijke maatregelen

De afgelopen maanden heb ik gesprekken gevoerd met de bewonersgroep Arnhems Peil, met Johan Vollenbroek, Veolia en Bio Enerco. Op twee punten, vind ik, hebben tegenstanders gelijk. We moeten niet doorschieten met biomassa. Daarom is het goed dat de Rijkssubsidie voor biomassa wordt afgebouwd, met name voor de bijstook van houtpellets in kolencentrales. Ook is het raar dat biomassacentrales niet aan dezelfde uitstooteisen hoeven te voldoen als vergelijkbare industriële processen. Overigens is het wel zo dat hoe groter de centrale is des te minder de uitstoot per eenheid energie is. Omdat er kritiek is op de centrale van Veolia zit de omgevingsdienst ODRA er momenteel dan ook bovenop. Bij het Houtstookproefdraaien is geconstateerd dat de centrale minder uitstoot dan wat het activiteitenbesluit voorschrijft. Ook is door de GGD gerapporteerd dat de uitstoot geen gezondheidsklachten oplevert voor de omgeving. Dat is dus goed nieuws. Toch zit er waarschijnlijk meer in het vat en daarom heb ik Veolia gevraagd te kijken naar nieuwe bovenwettelijke maatregelen om de uitstoot verder terug te dringen. Daar is het bedrijf toe genegen en ze zijn gekomen met een nieuw filtersysteem dat de uitstoot zodanig kan reduceren dat er nog maar een fractie fijnstof en stikstof overblijft. Voordat ze gaan investeren willen ze echter eerst alle juridische procedures met de vergunningen afwachten en het moet proven technology zijn. Het filterprocedé moet eerst worden bewezen in een andere centrale waar deze techniek als eerste is toegepast. Ook gaat Veolia onderzoeken of ze de CO2 uit de schoorsteen kunnen afvangen. Wel is het dan nodig dat ze deze afgevangen CO2 kunnen leveren aan bijvoorbeeld de tuinbouw. Op de Kleefse Waard wordt tevens geëxperimenteerd binnenkort met de productie van waterstof, gemaakt van groene stroom van de windmolens die daar komen te staan. Voor Veolia is dit dé kans waterstof in te zetten voor hun processen. Dat zal eerst kleinschalig zijn, maar na 12 jaar, als de biomassacentrale is afgeschreven, kan dit mogelijk hét alternatief worden voor de biomassa. Andersom zou de biomassacentrale – indien CO2-afvang daadwerkelijk gerealiseerd kan worden – ook zogeheten blauwe waterstof (CO2-vrij) kunnen maken, waar veel vraag naar is. Tot slot gaat Bio Enerco op mijn verzoek aan de slag om de herkomst van de biomassa inzichtelijk te maken voor het grote publiek, zodat iedereen kan controleren waar deze vandaan komt.

Nuttige functies biomassacentrales

Biomassa is een brandstof die een beperkte rol kan spelen bij de energietransitie maar een hele noodzakelijke. Het alternatief voor met name hoge temperatuur warmte in onze huizen en de industrie is er nog niet. De biomassacentrales die nu verbonden zijn aan warmtenetten kunnen later, als de warmtenetten overgeschakeld zijn naar bijvoorbeeld geothermie, dienst doen als hulpwarmtecentrales voor de pieken in de winter. Zo is de papierfabriek Smurfit Kappa Parenco in Renkum al behoorlijk ver met onderzoek naar ultradiepte geothermie, waarmee ze straks hun eigen stoom kunnen produceren en woningen in onder andere Wageningen van warmte kunnen voorzien. Als dat lukt dan kunnen ze de biomassaketel die nu actief is, afwaarderen naar een piekvoorziening. Zie hier een filmpje daarover. Ook kunnen biomassacentrales in de toekomst zorgen voor balans op het elektriciteitsnet, op momenten dat de zon niet schijnt en de wind niet waait. Twee nuttige functies dus in de toekomst voor de gebouwde biomassacentrales.

Biomassa als grondstof

Sommige soorten biomassa kunnen overigens hoogwaardiger worden ingezet in de bio-based economy. Zie daarvoor deze waardepiramide. Producten met een hoge economische waarde, zoals cosmetica en voedselsupplementen, staan Schermafbeelding 2020-01-02 om 15.44.32bovenaan, gebruik van biomassa voor energie onder aan de piramide. Let wel: de piramide zegt niets over de klimaatwinst per trede. Zo kan bijvoorbeeld de inzet van biomassa voor bioplastics in plaats van fossiele plastics in sommige gevallen minder klimaatwinst opleveren dan als we dezelfde hoeveelheid biomassa zouden gebruiken voor het vervangen van stookolie. Omdat in die hogere treden de biomassa vaak meer oplevert, gaat daar ook biomassa naar toe, maar zoals de piramide ook aangeeft, is de markt voor het vervangen van energietoepassingen veel groter dan die van materiaaltoepassingen. Dus er zal altijd biomassa overblijven voor energietoepassingen.

Rol biomassa in energiemix

Schermafbeelding 2019-05-15 om 22.17.30De Verenigde Naties, de Europese Unie en het nationale klimaatakkoord gaan uit van een deel biomassa in de duurzame energiemix. Momenteel bestaat maar liefst 60% van de duurzame energie in Nederland uit allerlei vormen van biomassa. Overigens nergens in Europa wordt de discussie over biomassa zo fel gevoerd als in Nederland. De Nederlandse Vereniging Duurzame Energie (NVDE) heeft een position paper over biomassa gemaakt. Daarin wordt ingegaan op tien vragen over het gebruik van biomassa voor energiedoeleinden. En wie er niet genoeg van kan krijgen hier nog een artikel van professor Turkenburg over het gebruik van biomassa in de centrale van Purmerend. Het afgelopen jaar, waarin veel discussie loskwam over biomassa, heeft geleerd dat we wel met elkaar in gesprek moeten over de manier waarop we biomassa toestaan en in welke hoeveelheden. De komende maanden zal deze discussie ook plaatsvinden in Provinciale Staten en ik wil samen met PS kijken hoe we ervoor kunnen zorgen dat in onze provincie op een verantwoorde en duurzame wijze met biomassa wordt omgegaan.

Jan van der Meer

Gedeputeerde Klimaat en Energie, Milieu en Gezondheid en Openbaar Vervoer