Warmteplan voor Bottendaal: een prisoner’s dilemma

Bottendaal, de Nijmeegse wijk waar ik woon, gaat van het aardgas af. Althans dat was de bedoeling toen in 2018 de wijk werd aangewezen om als een van de eerste wijken in Nijmegen van het aardgas af te gaan. Na twee jaar vergaderen ligt er nog geen eenduidig advies. Tijd om als ‘eigenwijze’ Bottendaler nu maar zelf actie te ondernemen. In 2021 word ik aardgasvrij. 

Dat Bottendaal door het gemeentebestuur is uitgekozen om aardgasvrij te worden komt onder andere doordat de wijk veel betrokken burgers heeft met onder meer een hoog percentage GroenLinks stemmers. Maar dat niet alleen. De wijk heeft een diversiteit aan woningen, van sociale huurwoningen (1/3) tot koophuizen, monumenten en nieuwbouw. En het is goed om te kijken of je voor zo’n complexe wijk ook tot een alternatieve verwarmingsmethode kunt komen. Als het hier kan, dan kan het overal. Daar komt bij dat een deel van het gasnet economisch is afgeschreven en voor 2032 moet worden vervangen. Ook belangrijk, de sociale huurwoningen zijn van Talis en dit is een kapitaalkrachtige woningcorporatie met veel ambitie op duurzaamheid. Streefdatum voor het aardgasvrij maken is 2035.

Twee jaar lang is gesproken over het aardgasvrij maken van de wijk. Dat gebeurde op verschillende bewonersavonden en een bewonersgroep met 22 deelnemers heeft intensief meegedacht. Via het wijkblad de Zeeheld en contacten in de wijk kreeg ik af en toe mee waar het proces stond. Uiteindelijk heeft al dat vergaderen geresulteerd in een wijkwarmteplan dat eind december is verschenen. Ik was daar erg benieuwd naar. Maar wat erin staat is zwaar teleurstellend. Twee jaar lang vergaderen en dan komt men tot de aanbeveling: er is nader onderzoek nodig en blijf vooral isoleren. Tja.

Het wijkwarmteplan beschrijft verschillende mogelijke alternatieven voor aardgas: all electric (alles elektrisch), een warmtenet op middentemperatuur (70 graden) en een warmtenet op lage temperatuur (< 50 graden). Van deze opties is getoetst hoe duurzaam, betaalbaar en uitvoerbaar ze zijn. En welke overlast ze eventueel meebrengen voor bewoners.

Nijmegen heeft reeds een warmtenet op middentemperatuur (MT). Dit net verwarmt de nieuwbouwwijken in Nijmegen-Noord en -West en wordt gevoed met restwarmte van de afvalenergiecentrale van de ARN in Weurt. Daar is nog voldoende capaciteit om nog zo’n 20-30.000 extra woningen te verwarmen. Het liefst in wijken met woningen die moeilijk anders zijn te verduurzamen. De wijk Bottendaal, met de 19e eeuwse schil, is zo’n wijk die zich daar uitstekend voor leent. Indien het warmtenet de nieuwbouw rondom het station gaat bedienen – en dat is het plan van de gemeente – dan ligt het warmtenet eigenlijk al aan de grens van de wijk Bottendaal. Je zou zeggen: mooi dan sluiten we de rest ook aan. Appeltje-eitje zou je zeggen.

Schermafbeelding 2021-01-03 om 11.47.06Vooral ook omdat bij een warmtenet op middentemperatuur de woningen in principe niet nog verder hoeven te worden geïsoleerd. Althans niet vanaf het begin. Het mooie van een collectieve MT warmtenet is dat de woningen ná aansluiting verder kunnen worden geïsoleerd. Iedereen kan dat doen op zijn of haar eigen tempo. Bij all electric moeten de woningen meteen vanaf het begin vergaand zijn geïsoleerd. Bovendien hoeven bij een MT warmtenet de warmteafgiftesystemen (radiatoren) niet te worden vervangen. Het enige dat inpandig moet is de gasketel vervangen door een zogeheten afleverset (warmtewisselaar). De buis voor het warme water in huis naar de plek waar de ketel hing is verder wat dikker dan de gasleiding. Daarnaast moet natuurlijk de straat open voor het leggen van het warmtenet.

Bottendaal heeft iets meer dan 5.000 bewoners en de wijk heeft een eigen identiteit die volgens het wijkwarmteplan kan worden bestempeld als eigenwijs: ‘veel bewoners zijn kritische, eigenwijze burgers die veel kansen zien in de wereld om hen heen’. Dat zie je dan ook terug in het wijkwarmteplan ben ik bang. CE Delft heeft een kostenberekening gemaakt van de drie Schermafbeelding 2021-01-03 om 12.47.41varianten, waarbij ervan wordt uitgegaan dat alle woningen worden geïsoleerd naar label B (wat bij een MT warmtenet dus niet perse hoeft). Daaruit blijkt dat er in alle varianten een onrendabele top is, dat wil zeggen dat er kosten zijn die niet binnen de afschrijftermijn van de techniek zijn terug te verdienen. Maar dat is algemeen bekend en overal in Nederland zo. De warmtetransitie wordt dan ook pas een succes als de aardgasprijs omhooggaat en er een rijkssubsidie komt voor het resterende onrendabele deel. Uit de berekeningen (zie plaatje) blijkt dat het collectieve MT-warmtenet (door CE Delft aangeduid als warmtenet met hoge temperatuur HT) voor de bewoners het goedkoopste is, daarna gevolgd door de all electric variant en het LT warmtenet als duurste variant. Dat is ook niet onlogisch want een LT warmtenet heeft zowel een buisleiding nodig door de straat alswel een warmtepomp in huis. Eigenlijk is het een combinatie van de beide eerste varianten. Kortom een MT warmtenet is het goedkoopste voor de wijk, maar – en hier komt het – de bewonerswerkgroep heeft juist de voorkeur uitgesproken voor het LT warmtenet, de duurste variant. Dit onder andere omdat de warmtebronnen duurzamer zouden zijn bij een LT warmtenet, maar tegelijkertijd constateert het rapport dat die momenteel niet voorhanden zijn. Het rapport concludeert vervolgens dat er daarom geen keuze wordt gemaakt, dat we dus nog een tijdje doorgaan met aardgas, en dat wordt opgeroepen om vooral te blijven isoleren. Duidelijk is dat ook hier weer, zoals zo vaak bij verduurzaming, het ideaal de vijand is van het goede. Laat ik het uitleggen.

Bronvermelding "Foto: Nuon/Jorrit Lousberg" bij publicatie verplicht.

Foto: Nuon/Jorrit Lousberg

Het stedelijk MT warmtenet van Vattenfall is niet 100% duurzaam, dat klopt, maar het komt een heel eind in de goede richting. Het Nijmeegse warmtenet levert 71% CO2-reductie tov de situatie dat alle woningen met een gasketel worden verwarmd. Klik hier voor de berekening van Vattenfall. Zo bestaat iets meer dan de helft van het afval bij de ARN dat omgezet wordt in energie, uit biogeen materiaal met een korte CO2-cyclus. Dat is volgens de IPCC definitie duurzame energie. Zou je de restwarmte die vrijkomt bij de verbranding van het afval overigens niet gebruiken (dus alleen de elektriciteit) dan gaat er energie verloren en is het rendement van de afvalenergiecentrale lager. Dus prima om die warmte in te zetten. Bovendien heeft Nijmegen plannen met geothermie. Er wordt onderzoek gedaan naar de mogelijkheden om warmte uit de diepe ondergrond te halen. Lukt dat, dan kan deze bron mooi aangesloten worden op het reeds aanwezige warmtenet. Op die manier kun je geleidelijk het warmtenet verder verduurzamen, zonder dat je overal in de woningen zelf aan de slag moet.

Verder is er huivering om met een commercieel warmtebedrijf in zee te gaan. Dat is makkelijk op te lossen door als bewonerscollectief onderhandelingen te starten met Vattenfall. Door ofwel collectief een goede prijs te bedingen ofwel door zelf het warmtenet in de wijk te willen beheren. Met varianten daartussen. Overigens is de provincie samen met een zevental gemeenten, waaronder Nijmegen, bezig met een onderzoek naar de mogelijkheid om een provinciaal publiek warmteinfrabedrijf te starten. Indien dat lukt dan is dit bedrijf in deze wijk in te zetten. Dat zou mogelijk het wantrouwen bij bewoners weg kunnen nemen. Zo’n publiek warmteinfrabedrijf legt dan alleen het net aan en voor de levering van de warmte aan de bewoners wordt dan nog een partij erbij gezocht. Dat kan dus ook een energiecoöperatie uit de wijk zijn; van de bewoners zelf dus.

Kortom, aan de bezwaren is tegemoet te komen. Maar ik loop al langer mee in dit wereldje. Doordat eigen voorkeuren worden geprojecteerd op de wijk, ontstaat er al gauw een patstelling tussen deskundige buurtbewoners en professionals, haken andere buurtbewoners af en blijven we langer vastzitten aan aardgas. Collectief gezien is een MT warmtenet kostentechnisch het beste alternatief, maar omdat er gekozen wordt voor het meest duurzame en tegelijkertijd duurste alternatief, dat ook nog eens niet voorhanden is, blijven we vastzitten aan het minst duurzame alternatief: aardgas. Hier is duidelijk sprake van een zogeheten prisoner’s dilemma. Nederland staat bekend om zijn vele religies. Dat zie je op een of andere manier ook terug in het duurzaamheidswereldje. Adepten van all electric technieken verketteren warmtenetten. Voorstanders van warmtenetten doen laatdunkend over warmtepompen. En in de kakofonie van meningen over het beste alternatief, krijgen populisten en klimaatsceptici, met hun pleidooi om maar gewoon lekker vast te houden aan aardgas, steeds meer gehoor. Ik kijk soms met jaloezie naar de situatie in Denemarken, waar ze al veertig jaar consistent klimaatbeleid hebben en al 60% van de woningen aangesloten hebben op collectieve warmtenetten, die ze nu verder aan het verduurzamen zijn.

Ik ben drie jaar werkzaam geweest als warmteregisseur en sinds juni 2019 ben ik gedeputeerde voor energie en klimaat van provincie Gelderland. Waar ik kan roep ik op en stimuleer ik mensen om van het aardgas af te gaan. Aardgas is net als kolen en olie een fossiele brandstof. Dat aardgas een schone brandstof zou zijn, is echt een fabeltje. Bij verbranding van aardgas wordt fossiele CO2, die miljoenen jaren geleden door de natuur in de aarde is opgeborgen, toegevoegd aan de atmosfeer. Bovendien komt bij de productie en het transport van aardgas methaan vrij, een broeikasgas die wel tachtig keer erger is dan CO2. We moeten daar dus snel van af.

Ikzelf had die stap nog niet ondernomen omdat ik netjes wachtte op het wijkwarmteplan voor Bottendaal. Nu dat er is en er (nog steeds) niet gekozen wordt voor een collectief systeem, zie ik mezelf nu genoodzaakt om dan toch maar te kiezen voor een individuele oplossing: een warmtepomp. Wetende, dat als iedereen in Bottendaal overgaat op warmtepompen, het elektriciteitsnet dit niet trekt en dat er dan mogelijk teveel geluidsoverlast is. Dus voor het collectief in Bottendaal is all electric een suboptimale route naar aardgasvrij. En verder besef ik dat ik door deze keuze de businesscase voor het warmtenet een tikkeltje slechter maak. Maar, ik wil niet langer wachten en in 2021 mijn verantwoordelijkheid nemen. Dat is dan mijn ‘eigenwijsheid’; passend bij Bottendaal. Ik ga u via deze blog de komende weken op de hoogte houden van mijn vorderingen.

 

Jan van der Meer

Wijkbewoner van Bottendaal